Is verscheidenheid verdeeldheid geworden?

Sinds een paar jaar zijn politieke discussies in Westerse landen in toenemende mate gepolariseerd. Spanningen lijken overal te ontstaan over verschillende onderwerpen zoals inkomensverdeling, migratie, het milieu en diversiteit & inclusie. Heeft de verscheidenheid van de bevolking in onze samenleving geleid tot verdeeldheid?

This image has an empty alt attribute; its file name is Pieter_Bruegel_the_Elder_-_The_Tower_of_Babel_Vienna_-_Google_Art_Project_-_edited-1024x750.jpg
De toren van Babel door Pieter Bruegel de oudere (1563).
Het bijbelverhaal over de toren van Babel (Genesis 11) vertelt van de bouw van een toren om tot de hemel te reiken. Om dit ijdele project te dwarsbomen daalt God naar Babel af om ervoor te zorgen dat de bevolking, die eerst nog allen dezelfde taal spraken, nu in verschillende talen spreken, zodat ze elkaar niet meer kunnen verstaan, zich over het land verspreiden en het project staken.

Politieke meningen zijn zo divers geworden als onze samenlevingen zelf zijn. Waar oorspronkelijk ‘links’ stond voor inkomensherverdeling en progressieve ethische standpunten en ‘rechts’ voor behoudende financiën en ethische standpunten, is dit uiteen gaan lopen. Sinds ongeveer twee decennia zijn economische en ethische vraagstukken van elkaar gescheiden in de politiek. Men kan voor herverdeling zijn en tegelijkertijd ethisch behoudend zijn en vice versa can men economisch behoudend zijn, maar ethisch progressief. Eén manier om het politieke landschap in kaart te brengen is hieronder gegeven.

This image has an empty alt attribute; its file name is Nolan_chart_normal-1024x1021.png
De ‘Nolan Chart’ is een diagram van het politieke spectrum vervaardigd door de Amerikaanse libertariër David Nolan in 1969, die politieke standpunten langs twee assen in kaart brengt, te weten ‘economische vrijheid’ en ‘persoonlijke vrijheid’.

Met de toenemende aandacht voor migratie, diversiteit & inclusie enerzijds en het milieu anderzijds zijn er nieuwe dimensies aan het politieke spectrum toegevoegd. Ik stel vast dat deze onderscheidend zijn van de eerder genoemde, omdat bijvoorbeeld voor sommigen migratie een ethisch vraagstuk is, terwijl het voor anderen een economisch vraagstuk is. Er zijn mensen die voor open grenzen voor vluchtelingen en economische migranten zijn. Er zijn anderen die verschillend beleid willen voor beide groepen en er zijn mensen die migratie op alle fronten willen beperken.

Het milieu, traditioneel een ‘links’ thema, is voor kiezers langs het gehele (oude) politieke spectrum van belang geworden, wat er toe geleid heeft dat centrum- en centrum-rechtse partijen ook groen beleid in hun verkiezingsprogramma’s hebben opgenomen, terwijl aan de andere kant groene partijen, die voorheen vrij radicaal links waren, een meer gematigde toon aanslaan om ook voor kiezers in het politieke midden aantrekkelijk te worden (in sommige Duitse deelstaten (Bundesländer) is de groene partij de grootste).

Links, rechts of mentaliteit?

Misschien is het zinvoller om niet langer van ‘links’ of ‘rechts’ te spreken, maar van mentaliteit, zoals in het onderstaande model van onderzoeksbureau Motivaction.

This image has an empty alt attribute; its file name is Mentality-model-Motivaction.png
Een voorstelling van het Mentality (TM) model ontwikkeld door Motivaction

Zonder verder in te gaan op de logica achter dit model, vind ik de stratificatie of fragmentatie van de maatschappij die dit model veronderstelt opvallend. Als de bevolking zich voornamelijk druk maakt om de economie dan is politiek beleid vrij eenvoudig te maken (hoewel het altijd omstreden zal blijven). Maar nu hedendaagse Westerse samenleving zich over zoveel verschillende thema’s zorgen maken, die elk aan verschillende mentaliteitsgroepen appeleren, is het geen wonder dat het politieke landschap nogal rommelig is.

Hoe gaan we om met andere zienswijzen?

Echter, al deze verschillen even ter zijde latend, de fundamentele vraag lijkt nog steeds te zijn: hoe gaan we in eerste instantie überhaupt om met zienswijzen die verschillen van de onze? Streven we naar harmonie door aandachtig naar onze tegenstrevers te luisteren, zodat een gezamenlijk gedragen oplossing kan worden gevonden? Of vechten we het uit totdat er een of andere stabiele meerderheid ontstaat die zijn eigen beleidsagenda doordrukt zonder omzien naar de minderheid?

Op een fundamenteel niveau neig ik zelf meer naar het harmoniemodel, omdat ik denk dat dat op de lange termijn betere en meer betrouwbare resultaten oplevert, ook al kost wat meer moeite om iedereen op een lijn te krijgen. Echter, ik moet ook toegeven dat: 1) Ik ook niet zou weten waar te beginnen met zoveel verschillende meningen, en; 2) It takes two to tango, dat wil zeggen dat het steeds moeilijker wordt om een gepolariseerd debat tot bedaren te brengen als de ene redelijke opstelling tegemoet getreden wordt met radicaal opportunisme door een ander.

Misschien ligt de oplossing dan ook niet zozeer in een bepaald beleid, maar hoe wij, jij en ik, onszelf opstellen tegenover anderen. Zijn we te assertief (agressief) in het behartigen van onze eigen belangen en wantrouwen we de bedoelingen van anderen? Of zijn we bereid risico te nemen door ons open te stellen voor andere gezichtspunten en behoeften?

This image has an empty alt attribute; its file name is De-zielenvisserij-Adriaen-Pietersz-van-de-Venne-1614-1024x535.jpg
De zielenvisserijy door Adriaen Pietersz van de Venne (1614).
Dit is niet de eerste keer dat Westerse samenlevingen sterk verdeeld waren: de 16de-eeuwse Reformatie in West-Europa was niet minder zorgwekkend, zoals dit schilderij toont.
Politiek en geloof zijn in 1614 onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dat laat dit schilderij goed zien. Links staan protestantse dominees en leiders van de Republiek (onder wie Maurits), rechts de aartshertogen die het zuiden besturen met talloze katholieke geestelijken. Het noorden heeft volgens de schilder de toekomst: daar schijnt de zon, daar staan de bomen in het blad. Wie gered wil worden, kan dus het best naar een protestants bootje zwemmen. (tekst Rijksmuseum)
Is het ons een zorg?

Met de zinsnede ‘openstaan voor andere behoeften’ raken we denk ik aan een ander gerelateerd en fundamenteel aspect. Om een paar Christelijke uitdrukkingen te gebruiken: ben ik mijn broeders hoeder (Genesis 4:9) of helpt God diegenen die zichzelf helpen? Kijkend naar inkomensverdeling kan ik beide kanten van het vergelijk wel begrijpen. Maar kijkend naar het milieu bijvoorbeeld; kunnen we het ons echt veroorloven om zelfs maar het risico te nemen om klimaatverandering niet serieus te nemen, zelfs als we twijfelen aan de rol van de mens hierbij? Sommige hedendaagse filosofen hebben ervoor gepleit om de gangbare ethiek die is gebaseerd op individuele rechten te vervangen voor ‘zorgethiek’, die de morele verplichting om voor onze omgeving (mens en natuur) te zorgen als uitgangspunt neemt.

Hoewel het idee achter zorgethiek mij aanspreekt, vraag ik mij af of menselijke zorg en ondersteuning uiteindelijk niet altijd een zekere mate van wederkerigheid veronderstelt, die op haar beurt vereist dat we ons empatisch kunnen identificeren met anderen als tot dezelfde groep behorend. Een samenleving met een toenemende diversiteit en afnemende cohesie zal er mogelijk niet aan bijdragen die ‘wederkerige band’ te ervaren. Is wederkerigheid vereist voor cohesie, of is cohesie vereist voor wederkerigheid? Als cohesie en wederkerigheid op nationaal niveau eroderen, hoe kunnen we dan onze nationale instituties in stand houden, die onze maatschappij bij elkaar houden?

This image has an empty alt attribute; its file name is Belgick-lion_Benthien_kazerne_Dordrecht.jpg
Wapen van de Republiek der zeven vereenigde Nederlanden (1581-1795) – reliëf in Dordrecht.
Concordia res parvae crescunt

Hoe dan ook, ik stel vast dat alle vooruitgang die de mensheid heeft bereikt een gezamenlijke onderneming is geweest. Het is de menselijke vaardigheid samen te werken, in combinatie met ons denkvermogen dat ons tot de dominante soort op de planeet heeft gemaakt. Ik maak me zorgen dat een onvermogen tot samenwerken in de toekomst niet alleen een strategisch nadeel zal zijn in de confrontatie met een intern verenigd China; hoe kunnen we de andere uitdagingen van deze eeuw aangaan als we onszelf niet bijeen rapen – letterlijk. Het motto van de 16de-eeuwse Republiek der zeven vereenigde Nederlanden luidde: Concordia res parvae crescunt – oftewel: Eendracht maakt macht.

Ik vraag me af welke bijdrage ik kan leveren aan een meer harmonieuze samenleving … ?

Ideeën?

This image has an empty alt attribute; its file name is AntBridge_Crossing_04-Igor-Chuxlancev-1024x683.jpg
Mieren die samenwerken om een kloof te overbruggen – door Igor Chuxlancev

Krijg elk kwartaal gratis nieuwe inspiratie!

Goeie website? Deel het graag!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *