Waarom het vinden van zin en betekenis het loslaten van controle vereist

Hoewel ik me weinig zorgen maak over geld, gezond ben en het goed gaat met mijn kinderen, maak ik me vaak zorgen of ik dit huidige zorgeloze bestaan ook in de toekomst kan handhaven. Maar als ik me laat gijzelen door zorgen en angst wordt het moeilijk om op te gaan in bezigheden die betekenisvol voor mij zijn.

Terwijl we in een vrij en welvarend deel van de wereld leven, zitten velen van ons vast in een hamsterrad, bang om de controle over het leven verliezen. Er lijken meer bedreigingen dan kansen te bestaan. Tegelijkertijd hebben velen het gevoel dat hun leven ontdaan is van betekenis. Albert Einstein zei eens: “Degene die zijn leven als zinloos ervaart is niet alleen ongelukkig, maar nauwelijks geschikt om te leven.” Wat moeten we veranderen om betekenis weer toe te laten in ons leven?

This image has an empty alt attribute; its file name is iStock-1043441246-chain-bird-1024x727.jpg
Geketend zijn door angst, aan de ketting liggen van ‘beheerszucht’ kan ons afzonderen van wat werkelijk betekenisvol is.
Landbouw vereiste ‘beheersing’

Toen mensen 15.000 jaar geleden langzaamaan hun eten gingen verbouwen in plaats van het bij elkaar te jagen of te verzamelen, begonnen ze na te denken over het zeker stellen van hun voedselvoorziening door middel van technologie. Technologie was als zodanig niet nieuw voor ze; tenminste 2 miljoen jaar geleden maakten en gebruikten mensen al eenvoudige geslepen stenen. Door landbouw te bedrijven, door vooruit te denken en het gebruik van arbeid, gereedschap en grondstoffen vooruit te plannen, waren mensen beter in staat de risico’s die hun voortbestaan bedreigden te beheersen. Ze creëerden een meer gelijkmatige stroom van voedsel en bewaarden overschotten voor het geval een oogst mislukte.

Het bedrijven van landbouw heeft de relatie tussen mens en natuur fundamenteel veranderd. Waar ze eens volledig onderdeel waren van de natuur en er in en van leefden, werd de natuur nu in toenemende mate een grondstof en hulpbron die ze moesten beheersen. De natuur werd een bedreiging waarvan ze zich moesten afschermen. Terug naar vandaag: onze zoektocht naar beheersing heeft zijn ‘bestemming’ nog niet bereikt. Het lijkt een inherent onderdeel van ons bestaan te vormen.

This image has an empty alt attribute; its file name is Punishment-of-Sisyphus-Titian-1548-1549.jpg
Zit je ook vast in een hamsterrad? Sisyphus weet hoe je je voelt.
De straf van Sisyphus door Titiaan (1548-1549).
Harari: Als het om ‘beheersing’ draait zal Kunstmatige Intelligentie ons vervangen

In zijn boeken ‘Sapiens’ en ‘Homo Deus’ heeft Yuval Noah Harari binnen deze zucht naar beheersing drie thema’s geïdentificeerd: 1) de betrouwbare productie van voedsel; 2) het uitbannen van ziekte, en; 3) het vermijden van gewelddadig conflict. Door het zo innig omarmen van technologie, lopen wij mensen in de 21ste eeuw volgens Harari echter het risico, dat wij zelf vervangen worden door technologie. Met andere woorden, door ons leven obsessievelijk te richten op beheersing, zullen we onszelf overbodig maken, omdat machines veel beter zijn om dingen obsessief te beheersen.

Maar voordat we op dat punt aankomen kunnen ethici een beslissende rol spelen volgens Harari, als zij meehelpen de ethische regels te bepalen, die in de algoritmes van Kunstmatige Intelligentie (KI) worden ingebed.

Het is interessant om te filosoferen over hoe ‘ethische KI’ zou moeten werken. Wat zijn de ethische regels die zouden moeten worden toegepast? Naar welke hiërarchie van ‘morele goederen’ zou KI moeten streven? Wat moet KIs ultieme zin bepalen? Kan KI überhaupt geprogrammeerd worden voor ‘zin’?

Is het niet ironisch dat we ons bezig zouden moeten houden met deze kwesties om KI te programmeren, wanneer we deze vragen niet eens voor onszelf kunnen beantwoorden? We nemen zelden de tijd om er goed over na te deneken, ook al hebben veel mensen de behoefte om hun leven te herörienteren op wat voor hun het goede is.

This image has an empty alt attribute; its file name is iStock-692557682-1024x841.jpg
Je kunt zingeving niet programmeren
Is het nastreven van geluk een dodelijke val?

Dus zal de mensheid binnenkort verdwijnen en is dit onafwendbaar?

Sinds de opkomst van het humanisme rond het jaar 1500 hebben veel mensen in West-Europa hun bewustzijn zo ontwikkeld dat ze over zichzelf kunnen reflecteren. Hiermee bedoel ik dat we langzaamaan bevrijd zijn van krachten die voor ons dachten en ons zodoende in een keurslijf persten. We hebben onderdrukkende vormen van religie afgeschaft, we hebben onze overheden onder democratische controle gebracht en we hebben de publieke ruimte ingeperkt door ook een privé-leven te scheppen.

“God is dood”, schreef Nietzsche niet als een argument voor atheïsme, maar om erop te wijzen dat we een fundamentele bron van morele inspiratie zijn kwijtgeraakt, die betekenis aan het leven gaf. We hebben ons leven op het maximaliseren van geluk gericht en we hebben God vervangen door de markteconomie om in onze behoeften te voorzien.

Het resultaat is dat Westerse samenlevingen in hoge mate geïndividualiseerd zijn. Ook al bepaalt kuddegedrag en kopieergedrag ons doen en laten nog in grote mate, wat er nog is overgebleven van gemeenschapszin is vaak vluchtig. Het is gelieerd aan een specifieke situatie en het vereist bewuste inzet en een bewuste intentie om die gemeenschapszin in stand te houden. Het is niet vanzelfsprekend dat het er is.

Of dit nou een verbetering is ten opzichte van voorbije jaren zal moeten blijken; ik ben enigszins sceptisch. Echter, met al die vrijheid hebben we ook een grote kans gekregen.

This image has an empty alt attribute; its file name is J%C3%B8rgen_Roed_-_An_Artist_Resting_by_the_Roadside_-_KMS2063_-_Statens_Museum_for_Kunst-833x1024.jpg
“Sapere aude” – Durf te denken, zei Immanuel Kant.
Een kunstenaar rustend langs de kant van de weg door Jørgen Roed (1832)
Gebruik je hersenen … voor reflectie!

De filosoof Immanuel Kant schreef “sapere aude”: durf te denken. Want volgens Kant ontlenen wij onze vrijheid aan ons vermogen te denken en om daardoor bewuste keuzes te kunnen maken.

Nu dat de voorkeuren die voortkomen uit onze gedachten het minst worden teruggehouden door kerk, staat en samenleving, zijn onze antwoorden op de levensvragen die we stellen van groter belang dan ooit. Niet alleen vanwege de gevolgen voor ons eigen leven. Ook hoe wij de wereld samen vormgeven hangt af van die antwoorden.

Want dit is misschien de grote illusie van onze tijd: dat we het individu tot centrum van de wereld hebben verheven, heeft ons verblind voor het feit dat we als individuen altijd op zoek zijn naar betekenis, voor wat in ons resoneert.

Zoals de Oostenrijkse filosoof en theoloog Martin Buber ons heeft geleerd, kunnen we alleen aan onze eenzaamheid, als Cartesiaans ‘subject’ dat altijd alleen tegenover de ‘objecten’ in de wereld staat, ontsnappen door onze aandacht te richten op de natuur, kunst, onze medemens of een hoger principe. Volgens de Duits-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt hebben we anderen nodig om ons een identiteit te verschaffen, die de betekenis van ons bestaan voor hen bepaalt en vice versa.

This image has an empty alt attribute; its file name is Bacchus_by_Caravaggio_1-1598.jpg
Bacchus nodigt je uit in resonantie te leven.
Bacchus door Caravaggio (1598)
Resonantie als manier om betekenis te voelen … als je jezelf durft te laten raken

Wat belangrijk is, is wat resoneert. Wanneer we onze aandacht richten op ‘beheersing’ sluiten we onszelf af voor resonantie. Omdat resonantie vereist dat we de controle loslaten en onszelf laten raken, om ons zo in een resonante beweging te laten brengen, om door iets anders dan onszelf te worden bewogen.

Diegenen die voortdurend gericht zijn op ‘controle’ uit angst, zullen moeite hebben het leven niet als betekenisloos te zien. Albert Einstein zei eens: “Degene die zijn leven als zinloos ervaart is niet alleen ongelukkig, maar nauwelijks geschikt om te leven.”

Zou een zinvolle aanwending van onze vrijheid kunnen liggen in het richten van onze aandacht op wat in ons resoneert?

“Ons handelen, met al zijn onzekerheden, is een altijd aanwezige herinnering aan het feit dat, hoewel mensen moeten sterven, ze niet geboren worden om te sterven, maar om iets nieuws te beginnen.”

Hannah Arendt

Viktor Frankl schreef: “Mens te zijn, betekent van aangezicht tot aangezicht staan met de betekenissen die moet worden toegekend, en met waarden die gerealiseerd moeten worden. Het betekent in een spanningsveld te leven tussen de werkelijkheid en ongerealiseerde idealen. Mensen leven met idealen en waarden. Het menselijk bestaan is niet authentiek, tenzij het geleefd wordt in een poging jezelf te overstijgen. Uiteindelijk moeten mensen niet vragen naar de zin van hun leven, maar moeten ze inzien dat zij degene zijn aan wie de vraag gesteld wordt. Anders gezegd, elk mens wordt bevraagd door het leven; en ze kunnen daarop slechts antwoorden door voor hun eigen leven te antwoorden; tegen het leven kunnen zij alleen antwoorden door verantwoordelijk te zijn.”

Ik wens dat je de vrijheid en de voorspoed waarin je vandaag leeft gebruikt om zorgvuldig na te denken over deze vragen: Wat vraagt het leven van mij? Wat resoneert bij mij? Hoe kan ik de moed opbrengen om echt antwoord aan het leven te geven?

Verder lezen over resontantie: Resonantie door Hartmut Rosa

Een ander gerelateerd artikel van mij: Sterfbedspijt: onderzoek je angsten om dat te voorkomen

Een paar vragen om je te helpen reflecteren

  • Als je je huidige leven een cijfer zou geven op een schaal van 1-10, welk cijfer zou dat zijn? Wat maakt dat het geen 10 is? Waar verlang je naar?
  • Heb je een ‘droom’ of een toekomstwens? Heb je daar wel eens iemand over verteld? Hoe kun je die verwezenlijken?
  • Wat zou er gebeuren als je 1 dag minder zou gaan werken en die tijd zou gebruiken voor iets dat meer betekenis heeft voor je? Als je je onprettig voelt bij die gedachte, onderzoek wat maakt dat dat zo is.
  • Wat zou er gebeuren als je je baan zou opzeggen voor je ‘ideale baan’ die de helft minder salaris oplevert?
  • Hoe vaak ga je volledig op in je werk, waarbij je de tijd vergeet (flow)?
  • Heb je ooit een gesprek of een ervaring gehad met je meest naaste collega’s die je diep raakte? Zo ja, waar ging dat over? Zo nee, zo je willen dat dat anders zou zijn? Hoe goed kennen jij en je collega’s elkaar?
  • Wat was de laatste keer dat je je echt geïnspireerd voelde? Gebeurt dat vaak genoeg?
This image has an empty alt attribute; its file name is iStock-1003610770-1024x683.jpg
Wat vraag het leven van mij?

Krijg elk kwartaal gratis nieuwe inspiratie!

Deel het graag!