Hoe de zin te begrijpen van elke situatie

Een terugkerend thema in mijn artikelen is dat veel mensen een gevoel van zingeving kwijtraken in hun werk of hun leven in het algemeen. Op het werk kunnen we vaak worden afgeleid van wat voor ons belangrijk door de druk van economische zaken, die ook niet onbelangrijk zijn, maar niet uit zichzelf zin genereren. Waarom is het zo lastig deze paradox te doorgronden?

In dit artikel leg ik een simpel mechanisme uit over hoe zin(geving) samenhangt met ons werk en onze doelen. Wanneer je dit eenmaal begrijpt is het gemakkelijk een aanvang te maken met het oplossen van conflicten en zin te vinden in elke situatie in je eigen leven.

Het begint allemaal met je eigen visie van het goede.
Feiten – waarden – handelen

De meeste teksten die doelen op het aanzetten tot actie, of het nu gaat om dit artikel, je verkooppraatje, de strategie van je organisatie, een opinie-artikel in de krant of een parlementaire motie, ze zijn allemaal opgebouwd uit dezelfde elementen. Ze sommen een aantal feiten of waarnemingen op, ze interpreteren die feiten en drukken overwegingen uit over hoe die feiten geduid of gewaardeerd moeten worden, op basis waarvan een bepaalde handeling wordt voorgesteld. Soms wordt de volgorde van deze elementen veranderd. Zonder deze elementen kan er geen logische argumentatie worden opgebouwd. Ik noem dit de logische cirkel.

De logische cirkel: als de realiteit (feiten), waarden en handeling in harmonie met elkaar zijn ervaren we het leven als zinvol.

Zie het onderstaande fictieve voorbeeld van een parlementaire motie om deze opbouw te verduidelijken.

Het parlement, constaterende (realiteit):
- de toename in coronavirusinfecties (feit);
- de vaak negatieve gezondheidsgevolgen van de hierna optredende COVID-19 ziekte (feit);
- dat het virus voornamelijk wordt overgedragen door andere mensen in de directe nabijheid (feit);
overwegende, dat het de voorkeur verdient niet met het coronavirus besmet te raken, vanwege de daarmee gepaard gaande gevolgen voor de gezondheid, maar in plaats daarvan gezond te blijven (waarde);
handelt door aan te bevelen dat het algemene publiek een veilige afstand (die geacht wordt 1,5m te zijn) tot andere mensen aanhoudt (handeling of actie).

Het voornaamste punt om te begrijpen is dat we deze logische cirkel ook in ons eigen hoofd toepassen in elke situatie in ons leven terwijl we er chocola van proberen te maken.

Simon Sinek heeft deze cirkel benaderd met zijn bekende ‘why’ (waarden), ‘how’ (actie) en ‘what’ (feiten). Maar ik ben van mening dat hij deze termen in de verkeerde volgorde heeft gezet. Hij lijkt ook te vermijden om de bron en de aard van zingeving en de hieronderliggende waarden (‘why’) goed uit te diepen, zodat zijn methode maar in beperkte mate van nut is. Het geeft mensen wel het gevoel dat ze de klok hebben horen luiden, maar hebben de weg naar de klepel nog niet gevonden. Lees door en jij zult wel begrijpen hoe de vork in de steel zit en wat je te doen staat.

Waarden zijn de sleutel tot het bepalen van je handelen

Terwijl de meeste mensen ‘feiten’ en ‘handelingen’ wel begrijpen is het niet altijd zo eenduidig te bepalen wat iemands overwegingen zijn. Overwegingen drukken eigenlijk onze ‘waarden’ uit. Waarden zijn (gewenste) toestanden van dingen die ons aan het hart gaan en waarvan we vinden dat ze het goede vertegenwoordigen. We streven allemaal naar het goede, maar we kunnen verschillende ideeën hebben over welke vorm het goede in de werkelijkheid moet aannemen.

Om dit te illustreren maak ik gebruik van Plato’s verhelderende uiteenzetting over het goede (die in het onderstaande citaat ‘waarde’ wordt genoemd) in zijn dialoog ‘De staat’ (Politeia) waarin hij het goede (waarde) vergelijkt met het licht dat ons de waarheid laat bepalen. “En die zon [die niet het gezichtsvermogen is, maar], die het gezichtsvermogen mogelijk maakt wordt op zijn beurt weer met het gezichtsvermogen waargenomen. Goed, nu bedoelde ik de zon toen ik het had over iets wat zijn bestaan aan de waarde te danken had. De waarde heeft hem voortgebracht naar analogie van zichzelf. De plaats die de waarde zelf in de wereld van het denken inneemt ten opzichte van het verstand en zijn objecten, gaf hij in de zichtbare wereld aan de zon ten opzichte van het gezichtsvermogen en zijn objecten” [508b].

“Met kennis en waarheid is het net als met licht en gezichtsvermogen. Daarvan mocht men terecht aannemen dat ze leken op de zon, maar niet dat ze aan de zon gelijk waren. Zo is het ook in dit geval wel juist om te zeggen dat die twee op de waarde lijken, maar niet om een van beide ermee te identificeren. De betekenis van de waarde moet nog hoger worden aageslagen.” [508e] (Nederlandse vertaling Gerard Koolschijn)

Dus we kunnen het goede (‘waarde’) nooit precies definiëren, maar het alleen beschrijven door aan andere waardevolle zaken te refereren. Als zodanig is het goede zelf aan het zicht onttrokken, terwijl het de voornaamste bron is die ons laat ‘weten’ wat goed is en wat ons motiveert om actie te ondernemen.

De zaaier door Vincent van Gogh – 1888.
Slechts in het licht van het goede zal ons handelen de vrucht van de zingeving dragen.
Hoe zingeving wordt bereikt in ons handelen

Het is een wetenschappelijk vaststaand feit, maar ook een kwestie van boerenverstand, dat we zingeving (en dus geluk of blijdschap) ervaren als we doelen bereiken of daar naar streven, die ingegeven zijn door wat wij als ‘het goede’ ervaren. Het is daarom van essentieel belang te weten en te begrijpen wat jij van waarde acht in het leven. Door dit te vergelijken met waar je momenteel je tijd aan besteed en in welke mate je huidige activiteiten bijdragen aan het realiseren van het goede naar jouw mening, stelt je jezelf in staat je energie met een groter gevoel van zingeving te besteden. Laten we eens kijken wat er gebeurt als er een onbalans is in je logische cirkel.

Logische cirkel. Wanneer er onbalans is tussen de werkelijkheid, je waarden en je handelen, respectievelijk, kunnen verschillende soorten stress ontstaan.
Tegen de realiteit vechten

Als er een onbalans is in je logische cirkel ontstaat er stress. Dit kan komen door iets belangrijks zoals de manier van leven die jij wilt. Maar het kan ook gaan over iets alledaags als je business targets moeten halen. Als de realiteit (de feiten) niet overeenkomen met je waarden, jouw visie van wat goed is, zul je ‘emotionele stress’ (angst, boosheid of verdriet) beginnen te ervaren en je zult je geneigd voelen in actie te komen. Echter, als jouw handelen (actie) de werkelijkheid niet in voldoende mate kunnen veranderen (bijvoorbeeld, je kunt je target of doel niet behalen) zul je lichamelijke stress beginnen te ervaren (naast emotionele stress), wat kan leiden tot lichamelijke pijn, uitputting, etcetera. Dit vloeit uiteindelijk voort uit jouw gevecht tegen de werkelijkheid. Soms moet dan je leidinggevende je doelen naar beneden bijstellen om het verschil tussen de werkelijkheid en ‘het goede’ te verkleinen en zo voor verlichting te zorgen. Soms ligt de oplossing in het aanvaarden van de werkelijkheid en jezelf ervan te ‘onthechten’, waarbij je in feite jouw visie van het goede bijstelt. Soms echter is het ook een kwestie van de juiste middelen of invloed bemachtigen zodat je handelen effectiever wordt en doelen toch behaald kunnen worden.

Een foute oorlog vechten

Wat ook kan gebeuren is dat je niet zozeer in gevecht bent met de werkelijkheid, maar dat jouw handelen afwijkt van wat jij goed gedrag zou vinden. Je handelen lijkt niet bij te dragen aan je visie van het goede, of je voelt je misschien gedwongen om in strijd met je eigen waarden te handelen. Bijvoorbeeld wanneer je leidinggevende je opdraagt al je tijd aan doelen te besteden die voor jou geen betekenis hebben of die zelfs in strijd zijn met je eigen waarden. Of omdat je je werk op een bepaalde manier moet uitvoeren, die ingaat tegen jouw kijk op ‘hoe het werk hoort te worden gedaan’. Deze tegenstelling tussen jouw handelen en je waarden levert ‘morele stress’ op. Je voelt hierdoor wellicht schuld of schaamte over wat je doet. Je kunt je eenzaam en alleen voelen in je worsteling om toch het goede te doen. Wellicht probeer je vervolgens hiermee om te gaan door je eigen waarden te negeren of te onderdrukken, wat op den duur voor een leeg gevoel kan zorgen, ontdaan van enige inspiratie. Dit is omdat je ‘ziel’ inderdaad ontbreekt in je handelen. Je blijft doorgaan als een robot.

Veel hedendaags stress management focust op het ‘gevecht met de realiteit’ door betere communicatie over doelen, het ‘empoweren’ van werknemers waardoor ze minder obstakels tegenkomen in de uitvoering van het werk, het verbeteren van de mentale weerbaarheid (resilience) of door het toepassen van bijvoorbeeld mindfulness om van tijd tot tijd te onthechten van het werk. Echter, afgaande op de vele gevallen van burnout, depressie en een toenemende kritiek op het kapitalisme, ben ik ervan overtuigd dat er een stille ‘morele crisis’ gaande is, omdat mensen zich beroofd voelen van een gevoel van zingeving in hun werk of leven in het algemeen.

Op Spitsbergen (Svalbard) in 2009.
Als je handelen niet overeenkomt met je waarden kan een gevoel van eenzaamheid en verlatenheid het gevolg zijn.
’s Werelds morele crisis

Slechts vanuit een westers standpunt sprekende nu: met onze dominante en alles doordringende religieuze instituties in het verleden was er nooit een gebrek aan een morele bron om ons handelen door te laten inspireren. Echter, deze religieuze instituties schoten langzamerhand tekort in elke stap van de logische cirkel. De opkomst van de wetenschap bewees dat de feitelijke basis onder de godsdienst incorrect en onbetrouwbaar was. Tegelijkertijd werden de kerkelijke organisaties gecorrumpeerd en werd hun religieuze gezag misbruikt ten koste van het overgrote deel van de bevolking, wat hun morele basis aantastte.

De westerse wereld is daarom sinds de moderne tijd, vanaf ongeveer het jaar 1500, voortgegaan in een toenemend vertrouwen op de wetenschap en toenemende persoonlijke vrijheid. We zijn afgestapt van het streven naar gezamenlijke waarden uit angst verdeeldheid aan te wakkeren of inbreuk te maken op de persoonlijke levenssfeer. De moraliteit is verbannen naar het privé-domein. Het heeft geleid tot ethisch relativisme en nihilisme. Wat er nog over is gebleven van een gezamenlijke moraal is beperkt tot het belang van overleven en voortplanting, waar de economie zich uiteindelijk mee bezig houdt.

Maar veel mensen die een redelijke niveau van bestaanszekerheid of welvaart hebben opgebouwd beginnen zich af te vragen waar het leven nou eigenlijk om draait. Is het leven slechts een voortdurende overlevingsstrijd? Of is er toch meer? Het is in onze menselijke natuur ingebakken te streven naar het goede, hoewel we verschillende ideeën kunnen hebben over de vorm die dat aanneemt. Maar uiteindelijk is het goede, het enige dat ons echt inspireert en energie geeft.

Dit is waarom het ontwikkelen van je eigen persoonlijke ethiek een voorwaarde is voor het leiden van een vervuld leven. Je moet jezelf naar het ‘waarom’ vragen (soms tot wel vijf maal toe) om zinvol handelen te bepalen.

Op Texel bij Paal 9 in augustus 2020.
Op zoek naar richting bij schemerlicht. Waarheen leidt jouw pad je?
Als je bedenkt dat in de alchemie het element water voor de ziel staat wordt deze foto nog meer metaforisch.
Morele dialoog

Mensen zijn groepsdieren en hoewel we erg op onze persoonlijke vrijheid en autonomie gesteld zijn kunnen we maar weinig helemaal in ons eentje bereiken. We zullen moeten samenwerken met anderen, waar we eigenlijk vaak ook plezier aan beleven. Maar anderen delen niet altijd onze waarden, onze kijk op het goede. Daarom is het ontwikkelen van je persoonlijke ethiek een eerste stap, maar deze in daden omzetten vereist gezamenlijk overleg en afstemming als tweede stap.

Zoals op basis van Plato hierboven werd uitgelegd; waarden kunnen niet met voors en tegens beargumenteerd worden. Over smaak valt niet te twisten. Ze kunnen alleen op die van anderen worden afgestemd, gewoonlijk door de goede wil te hebben vreedzaam naast elkaar te leven, door tolerantie en door met je gesprekspartner te empathiseren, zodat je kunt vinden wat jullie verbindt. Er bestaat echter geen garantie voor succes.

Als een middel om morele disputen te overkomen werd democratie uitgevonden, zodat de meerderheid besliste wanneer er geen overeenstemming over waarden kon worden bereikt. Echter, democratie als een conflictbeheersingssysteem kan op de lange duur alleen werken als met de waarden van alle deelnemers rekening wordt gehouden. Wanneer dat niet gebeurt zal het slechts uitdraaien op de meerderheid die haar wil aan de minderheid oplegt en niets meer dan dat, wat de geschillen alleen maar groter zal maken. Het fundamentele principe waar de democratie en een vreedzame samenleving werkelijk op rusten is de dialoog. Een dialoog die niet slechts een uitwisseling van standpunten betreft ‘ter kennisgeving’, maar een die ernaar streeft een gedeelde ruimte te creëren die het goede bevordert maar anderen niet verstikt die (nog) niet bereid zijn die ruimte te betreden. Alleen dan kan er recht worden gedaan aan de vele ‘visies van het goede’ om zingeving in leven en werk te bevorderen. Ik geloof dat de hoofdoorzaak van de crises die we tegenwoordig zien in de politiek en op het werk voortkomen uit het ontbreken van een empatische dialoog, in plaats van alleen maar op onze strepen te gaan staan zonder omzien naar de ander. En was dat nou niet net de boodschap die alle religies met elkaar gemeen hebben?

Alleen gezamenlijk kunnen we onze visie van het goede realiseren

Krijg elk kwartaal gratis nieuwe inspiratie!