Omgaan met baanverlies: hoe je brein een nieuw hoofdstuk aan jouw verhaal toevoegt

Je baan verliezen brengt verwarring in allerlei kleine en grote verhalen, die je zelfbeeld, hoe anderen je zien en je perspectief op de toekomst veranderen. Waarom is dat precies? En hoe kun je daarmee omgaan?

De start van een wilde rit (Hardknott Pass, Lake District, VK)

Veel mensen hebben recentelijk hun baan verloren of dreigt dit binnenkort te overkomen. De praktische implicatie van je baan verliezen is uiteraard het verlies van je inkomstenbron. Hoe ga je de rekeningen betalen? Zou je deze zomer niet op reis gaan en ervan genieten? Je had je jezelf al helemaal voorgesteld in een ver, warm en zonnig oord. Als een film in je hoofd: een verhaaltje over jou in de toekomst.

Ons brein is een verhalenmachine

Onze hoofden zitten vol met dit soort verhalen. We hebben verhalen over de nabije toekomst, zoals de komende zomervakantie, en over de verre toekomst, zoals wanneer we met pensioen gaan. Deze verhalen spelen zich meestal af in een mooiere toekomst, wanneer we bereikt hebben waar we naar verlangden. Het zijn meer dan slechts dromen. We geloven in die verhalen as realistische toekomstscenario’s. En we richten onze activiteiten vandaag op het realiseren van die scenario’s in de toekomst – een vorm van planning. Deze scenario’s zijn onze bron van hoop: ze laten ons doorzetten bij tegenwind. Zolang we onszelf in een betere toekomst kunnen voorstellen is er hoop.

“Zolang we onszelf in een betere toekomst kunnen voorstellen is er hoop”

De meeste van onze verhalen gaan echter over het verleden. We hebben bijvoorbeeld veel verhalen over hoe we opgroeiden tot wie we vandaag de dag zijn. Velen van ons hebben stomme dingen gedaan toen we jong(er) waren. Dingen waar we nu misschien om kunnen lachen, of waarvan we zeggen “als ik toen niet door die moeilijk periode was gegaan, was ik niet geweest waar ik nu ben”. We construeren verhalen die verklaren hoe gebeurtenissen in het verleiden tot de huidige situatie hebben geleid.

Velen van ons hebben de neiging die verhalen over onszelf ‘positief’ te laten klinken, omdat we onszelf goed willen (moeten) voelen over onszelf. Die verhalen moeten ook intern coherent en consistent zijn. We kiezen die ‘afleveringen’ uit ons geheugen die ons verhaal ondersteunen en ‘vergeten’ (of beter negeren) gemakshalve die gebeurtenissen die niet in het plaatje passen. Mensen die het niet lukt om een positief verhaal over tegenslag uit het verleden te maken zullen vaak symptomen van depressiviteit vertonen (McAdams & McLean, 2013).

Onze verhalen zijn geen wetenschappelijke waarheden

Zoals je kunt zien aan de literatuurverwijzingen in dit artikel is er al aardig wat wetenschappelijk onderzoek gedaan naar dit onderwerp. Het verschil tussen de wetenschap en ons dagelijks leven is echter, dat wij onze eigen verhalen niet steeds kritisch onderzoeken. Omdat het voor ons belangrijker is ons goed te voelen over onszelf dan het vaststellen van de Absolute Waarheid (zo die al bestaat).

De waarheid is natuurlijk dat ons leven vol zit met vele tegenstrijdige en dubbelzinnige ‘gegevens’. Niet alleen op bepaalde tijdstippen, maar ook tussen bepaalde tijdstippen onderling. Echter, om mensen goed te laten functioneren en zich goed te laten voelen lijkt de menselijke geest een consistente verhaallijn nodig te hebben die in een opwaartse trend beweegt. Psychologen noemen onze neiging tot coherentie het ‘vermijden van cognitieve dissonantie

“De menselijke geest lijkt een consistente verhaallijn nodig te hebben die in een opwaartse trend beweegt”

Dus we gaan gewoon door, totdat we iets tegenkomen dat zodanig tegen het verhaal in ons hoofd ingaat, dat we niet langer kunnen negeren. Iets tegenkomen dat we niet goed kunnen verklaren wordt door de meesten als ongemakkelijk ervaren, zo niet ronduit pijnlijk. Het maakt ons onzeker over onszelf en/of over onze omgeving, waardoor een gevoel van onveiligheid kan ontstaan, wat ons welbevinden vermindert.

Dit beïnvloedt hoe we gebeurtenissen uit het verleden verklaren, maar ook we een perspectief op de toekomst construeren. We moeten een weg voorwaarts kunnen zien die tenminste onze huidige situatie voortzet en het liefst verbetert. Zonder dit perspectief hebben we moeite om ‘chocola te maken’ van onze dagelijkse activiteiten; we worstelen ermee ze als zinvol te zien en ervaren een gebrek aan zingeving.

Ontzette verhalen: omgaan met rouw

Het verlies van een geliefde behoort tot de meest aangrijpende gebeurtenissen die we kunnen meemaken, die je verhaal over de wereld zoals jij hem kent zal ‘ontzetten’. De manier waarop we daarmee omgaan is in veel populaire literatuur beschreven door het Kübler-Ross model, oftewel de vijf fasen van rouwverwerking: ontkenning, boosheid, depressie, onderhandelen, acceptatie. Dit model is echter nooit wetenschappelijk als betrouwbaar bewezen, maar ik denk dat velen zich uit eigen ervaring er iets in zullen herkennen. Meer onderzoek is gedaan door Crystal Park (2010).

Bron: Wikimedia Commons

Verhalen vormen onze identiteit

Dus wat kunnen we hier nu allemaal mee? Ten eerste, verhalen vormen onze identiteit. En omdat we de behoefte hebben ons goed over onszelf te voelen, vertellen we onszelf de verhalen die we construeren op zo’n manier dat ze eigenschappen benadrukken die ons aantrekkelijk laten lijken of die positief gewaardeerd worden door anderen.

Hoe baanverlies je verhalen door elkaar schudt en daarom ook jou door elkaar schudt

Dus wat gebeurt er met jouw verhaal wanneer je je baan kwijt raakt? Dit verschilt van persoon tot persoon, maar voor velen brengt slechts het etiket ‘werkloos’ al allerlei associaties (verhaalonderdelen) met zich mee die tegenstrijdig zijn met je zelfbeeld of het beeld dat anderen van ons hebben (hadden). Een vervelende stem in je hoofd zegt bijvoorbeeld: “Wat?! Ben je je baan kwijt? Jij dacht dat het zo goed met je ging. Je dacht dat je een onmisbaar onderdeel van de organisatie was. Je was de kostwinner voor je gezin. Je was een productief en gerespecteerd lid van de samenleving. Nu niet meer!” Hopelijk heb jij geen last van een dergelijke boze demon mocht het jou overkomen.

Wie je bent wordt (niet) alleen door jou bepaald

Wat veranderende verhaallijnen zo lastig maakt is dat wij niet de enige schrijvers zijn van ons levensverhaal. We hebben anderen nodig om ons zelfbeeld te bevestigen door de uitspraken die over onszelf doen te erkennen en te accepteren of door meningen te geven die we vervolgens internaliseren. Dus je zou schaamte kunnen voelen, omdat je denkt dat je niet langer voldoet aan andermans verwachtingen of het beeld dat ze van je hebben.

Dit waarom werkloos worden zo’n stressvolle gebeurtenis is. Het gaat niet alleen maar over een nieuwe manier vinden om de rekeningen te betalen. Het kan opnieuw bepalen wie jij vandaag bent, wie je gisteren was en je wie je morgen misschien wordt.

Dus wat essentieel is om van zo’n grote klap te herstellen is het besef dat jouw verhaal niet meer is dan dat – een verhaal. Een verhaal dat jij onderweg in het leven mag schrijven en bijvijlen. En dat je niemands toestemming nodig hebt om op een andere manier naar jezelf te kijken.

Op deze manier ontdek je misschien dat elk einde een nieuw begin is. Het is een mogelijkheid opnieuw te bepalen wie jij bent. Nu je oude zelf je niet meer tegenhoudt, heb je een blanco vel papier om een nieuw hoofdstuk mee te beginnen.

Our heads are round so our thoughts can change direction

Francis Picabia
De volgende stap leidt omhoog (in een bos op Kyushu, Japan)

Literatuur:

McAdams, D. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100-122.

McAdams, D. & McLean, K.C. (2013). Narrative identity. Current directions in psychological science, 22(3), 233-238.

Park, C. (2010). Making sense of the meaning literature: An integrative review of meaning making and its effects on adjustment to stressful life events. Psychological Bulletin, 136(2), 257-301.

Blatný, M. &  Šolcová, I. (2015). Well-being. In M. Blatný (Ed.) Personality and Wellbeing across the life span. (pp.20-59). Hampshire: Pacmillan.

Krijg elk kwartaal nieuwe inspiratie!

Goeie website? Deel het graag!

2 thoughts on “Omgaan met baanverlies: hoe je brein een nieuw hoofdstuk aan jouw verhaal toevoegt”

  1. Interessante kijkwijze beste Rik. Jij geeft aan dat het verlies van een baan als stressvol kan worden ervaren omdat een dergelijke gebeurtenis je verhaallijn kan veranderen net als een huwelijk dat ook kan, de stress die je dan ervaart komt voort uit de onzekerheid of je in staat zou zijn om die broodnodige verhaallijn nog door te zetten op een positieve manier. Wat ik hier uit lees is een behoefte om controle over die verhaallijn terwijl jij net als ik weet dat controle eerder een utopie is dan werkelijkheid, we kunnen nou eenmaal geen controle hebben over de werkelijkheid, dus moeten we creatief zijn om toch nog een positieve wending te geven aan de verhaallijn zodra deze dreigt te veranderen. Ik zie een man op een roeiboot in het midden van een storm op open zee, hij kan invloed uitoefenen door zijn gewicht te verplaatsen en door mee te deinen, maar controle nee, dat is ver te zoeken. Hebben we als mens de neiging om de werkelijkheid te verdraaien om deze aanvaarbaar en acceptabel voor onzelf te maken? Jazeker, zo werkt het brein, je ziet namelijk niet wat er is maar wat je wilt zien, en het helpt als anderen dit beeld bevestigen dus ga je op zoek naar gelijkgestemden die je verhaallijn ondersteunen en neemt afstand van degenen die de dissonantie versterken om uiteindelijk in je eigen bubbel te geraken als dan niet alleen of met die paar mensen die in je verhaal geloven.
    In hoeverre is de waarheid slechts het verhaal dat we ons aanpraten?

    Wat ook interessant is om te beseffen Rik is hoe deze verhaallijn onze lichamelijke reactie beïnvloedt. Er zijn studies die aantonen dat stress op twee manieren invloed kan hebben op ons gestel: een positieve en een negatieve. De negatieve kennen we allemaal: een toename van cortisol en adrenaline wat op den duur schadelijk is voor o.a. het hart. En een positieve waarbij stress door het lichaam omgezet wordt in energie wat ons alert maakt en klaar om tot actie over te gaan.
    En wat bepaalt welke uitkomst (positief of negatief) de toegenome stress in ons lichaam te werk zal gaan? Juist ja, dat is onze gedachte. Wie positief naar veranderingen kijkt zal ook positieve uitkomsten werkelijkheid zien worden.
    Dat is dus het wonderlijke van het leven. Deels kunnen we zelf invoed hebben op onze toekomst door onze gesteldheid (positief, negatief) en deels zijn we een speelbal van uiterlijke factoren die we niet onder controle hebben.

    De werkelijkheid ligt dus ergens in het midden, daar waar het haast ongrijpbaar is (R.Vogelezang 2020)

    1. Dank voor je uitgebreide reactie en aanvullende inzichten Roger. Met je opmerkingen “dus ga je op zoek naar gelijkgestemden die je verhaallijn ondersteunen en neemt afstand van degenen die de dissonantie versterken” en “In hoeverre is de waarheid slechts het verhaal dat we ons aanpraten?” snijd je precies die punten aan die ik in volgende posts nader voor het voetlicht wil brengen: ons brein is een verhalenmachine. En die maken we niet geheel in ons eentje. En dat heeft interessante consequenties waar verhaallijnen elkaar kruisen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *